درباره دانشنامه ایرانی آموزش پزشکی چه میدانید؟
آیا از اهمیت و کاربرد دانشنامه نگاری تخصصی آگاهی دارید؟
آیا از اهمیت و کاربرد دانشنامه نگاری تخصصی آگاهی دارید؟
قرنهاست که فرهنگ حاکم بر دنیا، فرهنگی نوشتاربنیاد است چرا که رشد دانش، بشر را بهسوی نوشتن و ثبت دانستهها سوق داده و کتابهای بسیاری برای ثبت و انتقال دانش تألیف شدهاند که در بردارندهی دانشهای زمان است. بهتدریج با گسترش انواع دانشها، بعضی مؤلفان در تألیفات خود، به دستهبندی و خلاصهسازی دانشها پرداختند. بدینترتیب کتب چنددانشی[1] نخستین، شکل گرفتند که شکل نوین آنرا امروزه دانشنامه[2] مینامند. دانشنامه، بهعنوان یکی از انواع کتابهای مرجع[3] و دانشنامهنگاری[4]، امروزه در جهان بهعنوان یک رسانهی فرهنگی معتبر، بسیار گسترده و فراگیر شده است.
دانشنامه یکی از انواع کتابهای مرجع است که مراجعهکنندگان با استفاده از آن میتوانند پاسخ پرسشهای خود را در زمینههای مختلف دریابند. در حقیقت، دانشنامه به مجموعه کتابهایی اطلاق میشود که اطلاعات جامع و در عین حال فشرده دربارهی دانستهها و یافتههای بشر در اختیار خوانندگان قرار میدهد. بهعبارت دیگر؛ دانشنامه یا دایرهالمعارف، خلاصهی مکتوبی است از دانش که تمام موضوعات مورد علاقه و در اندیشهی بشر را بهطور اجمالی، مختصر و جامع، شرح و توصیف میکند. تاریخچهی بسیار طولانی (بیش از دو هزار ساله) دانشنامهنگاری به مفهوم عامِ آنرا میتوان در میان تمدنهای مختلف در طول تاریخ جستجو کرد. البته این فرایند در این مسیر همواره روندی رو به رشد و تکاملی داشته و امتیازات بیشتری یافته است. دانشنامههای نخستین (تا قبل از قرن نوزدهم میلادی) با هدف مطالعه و بررسی مستمر و بهوسیلهی افرادی واحد تهیه میشدند (رایجترین گونههای دانشنامهای، عموماً مجموعهای از تکنگاشتها بودند) و بهگونهای فراهم میآمدند که جنبهی متن درسی داشته باشند و دارای نظم موضوعی بودند. این دسته دانشنامهها، به این سبب با دانشنامههای امروزی که عمدتاً دارای ترتیب الفبایی بوده و بهعنوان مرجع بهکار میروند و حاصل کار گروهی هستند، تفاوت دارند.
دانشنامهها از جهت سبک نگارش نیز در طول زمان روشهای دقیقتر و مفیدتری یافتهاند. برای نمونه، ذکر مستندات و منابع تکمیلی، در گذشته چندان مورد توجه نبوده اما در دورههای اخیر به این امر توجهی خاص میشود. همچنین تحقیقات مقدماتی جهت نگارش مطالب، بهتدریج گسترده و عمیقتر شده است. دستهبندی دقیق و چینش الفبایی عناوین نیز در دانشنامههای امروزی بهچشم میخورد که دستیابی به مطالب مورد نظر را برای مخاطب آسان و سریع میکند. این دستاوردها بهنوعی نتیجهی پیدایش صنعت چاپ و تحولات دوران نوزایی[5] (دوران باززایی) در اروپاست. بعد از دوران تجدد و نوزایی در اروپا، در پی تلاش عدهای از صاحبنظران آن عصر، شکل جدیدی از دانشنامهها در غرب پدید آمد. دانشنامههای نسل جدید را میتوان حاصل حرکتی فرهنگی موسوم به جریان روشنگری[6] (قرن 18 میلادی) و میل به تهیه و عرضهی جهانی اینگونه آثار دانست که در نهایت به تخصصی شدن علوم میانجامد.
امروزه با توسعهی علوم و فنون و گسترش دانشهای بشری از یکسو و کمبود فرصت مطالعه و تحقیق از سوی دیگر، گرایش به مطالعهی فرهنگنامهها و دانشنامهها، در میان اقشار مختلف رواج فراوانی یافته و دانشنامهنگاری بهعنوان یک علم و ابزاری برای توسعه و اشاعهی تفکر علمی، جایگاه خاص خود را یافته است و سیری صعودی دارد.
[1] Multidisciplinary Book
[2] Encyclopedia or Encyclopaedia
[3] Reference Book
[4] Encyclopedia Writing
[5] Renaissance
[6] Eng. Enlightenment; Fr. Les Lumières; Ger. Aufklärung
[7] All-round Education
[8] Johann Georg Turmair (Johannes Aventinus or Aventin)
[9] Encyclopædia orbisque doctrinarum, hoc EST omnium atrium, scientiarum, ipsius philosophiæ index ac division
[10] François Rabelais
[11] The Life of Gargantua and Pantagruel
[12] Paul Skalich
[13] Encyclopaediae seu orbis disciplinarum tam sacrarum quam prophanarum, epistemon (1559)
[14] Denis Diderot
[15] Jean le Rond d’Alembert
[16] Butrus al-Bustani
[17] ابوعبدالله عبدالواحد بن محمد جوزجانی (نویسنده، شاگرد و شرحدهنده آثار ابنسینا)
[18] Dictionary (and Lexicon, Wordbook, Vocabulary)
[19] Mental Lexicon
[20] Lexicon
[21] Mental Dictionary
[22] Thesaurus
[23] Glossary
[24] Encyclopedic Dictionary
[25] Compendium
[26] Vade-mecum
[27] Handbook
[28] Manual
[29] Text Book
[30] Directory
[31] Companion
[32] Oxford University
[33] Blackwell Publication
[34] Brochure
[35] Atlas
[36] Yearbook
[37] Statistical Yearbook
[38] Compendium
[39] Detailed Encyclopedia
[40] Comprehensive Encyclopedia
[41] Concise encyclopedia
[42] Adult Encyclopedia
[43] Child and Adolescent Encyclopedia
[44] General Encyclopedia
[45] Specialized Encyclopedia
[46] Alphabetical Encyclopedia
[47] Thematic Encyclopedia
[48] Classified Encyclopedia
[49] Printed Encyclopedia
[50] Digital Encyclopedia
[51] Online Encyclopedia
ـ مولایی م. زاگرس پدیا (دانشنامه زاگرس) 1401 [قابل دسترسی: https://zagrospedia.com.
ـ هاشمی م, خندقآبادی ح. دانشنامه و دانشنامه نگاری؛ تاریخچه، روش ها، نمونه ها. تهران: نشر کتاب مرجع; 1399. 1 p.
ـ پاکتچی ا. نقش دانشنامه ها در ارتقای فرهنگ عمومی؛ تحلیل تاریخی. فصلنامه مطالعات دانشنامه نگاری. 1400;1(1):96-69.
ـ قاسملو ف. مطالعات زیربنایی درباره دانشنامه نویسی در ایران. طب سنتی اسلام و ایران. 1390;2(1):74-3.
ـ مقدسی م. آشنایی با تاریخ دایره المعارف نویسی در ایران و جهان. طب سنتی اسلام و ایران. 1389;1:16-1.
ـ Liddell HG, Scott R. Greek-English Lexicon. 9th ed: Clarendon Press; 1996.
ـ سلمانیندوشن م. تاریخچه دانشنامهنگاری: سنتهای گذشته، جریانات امروزی و مسیرهای پیشرو. مطالعات دانشنامه نگاری. 1400;1(2):1-31.
ـ Cummings AD. The Diderot Encyclopedia of Science. Education + Training. 1961;3(2):18-21.
ـ طهرانی آ. الذریعة الی تصانیف الشیعة. بیروت/لبنان: دارالأضواء; 1304ق.
ـ قمی ح, بشیری ز. مقدمه ای بر دانشنامه نویسی در ایران. کتاب ماه ادبیات. 1391:26.
ـ Oxford Advanced Learner’s Dictionary. Oxford University Press; 2022. encyclopedia.
ـ صافی ق. مرجع شناسی عمومی و تخصصی: شناخت و تدوین از آغاز تا امروز. 2 ed. تهران: موسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران; 1392. 296 p.
ـ مرادی ن. مرجعشناسی: شناخت خدمات و کتابهای مرجع. 11 ed. تهران: فرهنگ معاصر; 1393. 342 p.
ـ Roche C, Alcina A, Costa R. Terminological resources in the digital age. Terminology: International Journal of Theoretical and Applied Issues in Specialized Communication. 2019;25(2):139-45.